Kopen en Werken (3e) H6. Markten

• Economie
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 3

Week 48 (vanaf 24 november 2025)

Hoofdstuk 6. Markten

• terugblik vorige les (BTW)
• BTW-stencil bespreken
  
• leerdoelen
• instructie (vraagvergelijking en vraaglijn)
• weektaak: stencil vraaglijn tekenen en opdracht 6.1 t/m 6.5

Belasting Toegevoegde Waarde (BTW)

De BTW (Belasting Toegevoegde Waarde) wordt opgeteld bij de verkoopprijs. De leverancier (of winkelier) draagt de BTW (of omzetbelasting) af aan de belastingdienst. Er zijn 3 BTW-tarieven:

• vrijgesteld 🡪 0% zoals onderwijs
• lage tarief 🡪 9% voor basisbehoeften zoals eten en boeken
• algemene tarief (of hoge tarief) 🡪 21% voor secundaire behoeften

BTW stencil oefening 1

• G. € 14,20 = 100% => € 14,20 / 100 x 21 = € 2,98
• H. = 121% => € 14,20 / 100 x 121 = € 17,18                                            of H = € 14,20 + € 2,98 = € 17,18
• J. € 8,99 - € 7,43 = € 1,56 (verschil tussen de 2 prijzen)
• I. (€ 8,99 - € 7,43) / € 7,43 x 100 = 21% BTW                                       of I = (€ 8,99 / € 7,43) = 1,21 
• K. € 35 = 121% => 100% = € 35 / 121 x 100 = € 28,93
• L. € 35 - € 28,93 = € 6,07                                                                           of L = 21% x € 28,93 = € 6,07

Prijs exclusief BTW = 1 00%!	BTW%	BTW bedrag	Prijs inclusief BTW
€ 14,20	21	G	H
€ 7,43	I	J	€ 8,99
K	21	L	€ 35

Uitwerking BTW stencil oefening 1

Prijs exclusief BTW = 100%!	BTW %	BTW bedrag	Prijs inclusief BTW
€ 140	21	€ 29,40	€ 169,40
€ 47,08	9	€ 4,24	€ 51,32
€ 0,58	9	€ 0,05	€ 0,63
€ 14,20	21	€ 2,98	€ 17,18
€ 7,43	21	€ 1,56	€ 8,99
€ 28,93	21	€ 6,07	€ 35,00

Uitwerking BTW stencil oefening 2

Prijs exclusief BTW = 100%!	BTW %	BTW bedrag	Prijs inclusief BTW
€ 1.238,84	21	€ 260,16	€ 1499
€ 0,84	9	€ 0,08	€ 0,92
€ 4,58	9	€ 0,41	€ 4,99
€ 14,46	21	€ 3,04	€ 17,50
€ 72	25	€ 18	€ 90
€ 5,95	9	€ 0,54	€ 6,49

Leerdoelen H6. Markten

• Ik kan de begrippen concrete en abstracte markt uitleggen.
• Ik kan de begrippen consumenten en producenten uitleggen.
• Ik kan de begrippen goederen en diensten uitleggen.
• Ik kan het begrip betalingsbereidheid uitleggen.
• Ik kan een vraaglijn tekenen aan de hand van een vraagvergelijking.

Markt

Een markt is het geheel van vraag naar en aanbod van een bepaald product.

• een concrete markt is een plaats

       waar kopers en verkopers bij elkaar

       komen om goederen te verhandelen

• een abstracte markt is het geheel

       van vraag en aanbod van een

       product of dienst

Goederen, diensten, producenten en consumenten

Producenten zijn particuliere bedrijven of de overheid die goederen en diensten produceren.

Consumenten zijn personen die goederen en diensten kopen om in hun behoeftes te voorzien.

Goederen zijn tastbaar (potloden), diensten zijn niet tastbaar (zorg, onderwijs).

In een restaurant:

• eten = goed
• serveren = dienst
  

De kantine

Is een tosti een goed of een dienst?

• een goed (want het is tastbaar)

Wie zijn de vragers naar tosti's?

• leerlingen en docenten → consumenten

Wie biedt de tosti's aan?

• school → producent

Wat bepaalt de prijs?

• vraag en aanbod

Betalingsbereidheid (vraag)

Om de markt te bestuderen kan er een enquête afgenomen zodat het duidelijk is welke prijs leerlingen en docenten over hebben voor een tosti!

Dit noemen we de betalingsbereidheid.

Vraag: zullen er meer of minder tosti's verkocht worden als de prijs daalt?

• meer tosti's

Prijs	Vraag
€ 4	50
€ 3
€ 2
€ 1

Invloed van de prijs

Als de prijs daalt, neemt de betalingsbereidheid toe. Er zijn dan meer consumenten die het goed (of de dienst) willen kopen. Maar als de prijs stijgt zijn er juist minder consumenten die het willen kopen. 

Prijs	Vraag
€ 4	50
€ 3	100
€ 2	150
€ 1	200

Vraag: wat gebeurt er met de vraag naar tosti's als de prijs stijgt?

• als de prijs stijgt, daalt de vraag!

en als de prijs daalt?

• als de prijs daalt, stijgt de vraag!

Vraagvergelijking

Het verband tussen de prijs en de vraag (betalingsbereidheid) kunnen we omschrijven in een vraagvergelijking: Qv = -50P + 250 waarbij

  Qv = gevraagde hoeveelheid

  P    = prijs

Vragen:

1. Wat is de vraag bij een prijs van € 4?

• Qv = -50 x € 4 + 250 = 50 tosti's

2. Wat is de vraag bij een prijs van € 3?

• Qv = -50 x € 3 + 250 = 100 tosti's
  

3. Wat is de vraag bij een prijs van € 2?

• Qv = -50 x € 2 + 250 = 150 tosti's
  

4. Wat is de vraag bij een prijs van € 1?

• Qv = -50 x € 1 + 250 = 200 tosti's

Prijs	Vraag
€ 4
€ 3
€ 2
€ 1

Vraaglijn

Vraagvergelijking: Qv = -50P + 250

  Qv = hoeveelheid op de horizontale as

  P =    prijs op de verticale as

Prijs	Vraag
€ 4	50
€ 3	100
€ 2	150
€ 1	200

Vraaglijn

Vraagvergelijking: Qv = -50P + 250

• om de vraaglijn te tekenen, heb je minimaal 2 punten nodig
• de vraaglijn is een dalende lijn, er is een negatief verband tussen de prijs (P) en de hoeveelheid (Qv), daarom staat er een min (-) voor de prijs (P)
• LET OP: de prijs (P) staat op de verticale as (= oorzaak) en de hoeveelheid (Qv) op de horizontale as (= gevolg), in de wiskunde y = -50x + 250 is dat dus precies andersom!

Vraaglijn

Beantwoord de volgende vragen aan de hand van de vraaglijn links:

1. Hoeveel is de vraag bij een prijs van € 4? 

• 50 tosti's

2. Hoeveel is de vraag bij een prijs van € 2? 

• 150 tosti's

3. Wat is de prijs bij een vraag van 100?

• € 3 per tosti

4. Wat is de prijs bij een vraag van 225?

• € 0,50 per tosti

Les en Weektaak

• wat: stencil vraaglijn tekenen in de les
• hoe: fluisterend overleg met buurman / buurvrouw mag
• hulp: buurman / buurvrouw of steek je vinger op
• tijd: tot 1 minuut voor einde les
• uitkomst: zo ver mogelijk
• klaar: ga verder met je weektaak opdracht 6.1 t/m 6.5 (pagina 74 en 75)

Week 48 (vanaf 1 december 2025)

Hoofdstuk 6. Markten

• terugblik vorige les (vraag)
• opdracht 6.4 t/m 6.6 klassikaal bespreken
• leerdoelen
• instructie (aanbodvergelijking en aanbodlijn)
• weektaak: stencil aanbodlijn tekenen en opdracht 6.6 t/m en 6.8
  
  

Terugblik (vraag)

Vraagvergelijking: Qv = -50P + 250

• om de vraaglijn te tekenen, heb je minimaal 2 punten nodig
• de vraaglijn is een dalende lijn, er is een negatief verband tussen de prijs (P) en de hoeveelheid (Qv), daarom staat er een min (-) voor de prijs (P)
• LET OP: de prijs (P) staat op de verticale as (= oorzaak) en de hoeveelheid (Qv) op de horizontale as (= gevolg), in de wiskunde y = -50x + 250 is dat dus precies andersom!

Opdracht 6.4 en 6.5

6.4 b. Negatief verband prijs en vraag → dalende vraaglijn

6.4 c. Maximale betalingsbereidheid → Qv = 0

6.5 Teken de volgende punten en trek er een lijn doorheen:

• 800; € 1
• 600; € 2
• 500; € 2,50
• 400; € 3
• 200; € 4

Leerdoelen H6. Markten

• Ik kan de begrippen concrete en abstracte markt uitleggen.
• Ik kan de begrippen consumenten en producenten uitleggen.
• Ik kan de begrippen goederen en diensten uitleggen.

• Ik kan het begrip betalingsbereidheid en leveringsbereidheid uitleggen.
• Ik kan een vraaglijn tekenen aan de hand van een vraagvergelijking, en een aanbodlijn aan de hand van een aanbodvergelijking.

Leveringsbereidheid (aanbod)

Producenten bieden producten aan. Als de prijs op de markt stijgt,

dan krijgen producenten meer geld voor hun product, en zullen zij dus meer producten gaan aanbieden Dit noemen we leveringsbereidheid.

Vraag: zullen er meer of minder tosti's aangeboden worden als de prijs daalt?

• minder tosti's

Prijs	Aanbod
€ 4	150
€ 3
€ 2
€ 1

Invloed van de prijs

Als de prijs daalt, neemt de leveringsbereidheid af. Er zijn dan minder producenten die het goed (of de dienst) willen verkopen. Maar als de prijs stijgt zijn er juist meer producenten die het willen verkopen. 

Vraag: wat gebeurt er met het aanbod van tosti's als de prijs stijgt?

• als de prijs stijgt, stijgt het aanbod!

en als de prijs daalt?

• als de prijs daalt, daalt het aanbod!

Prijs	Aanbod
€ 4	150
€ 3	100
€ 2	50
€ 1	0

Aanbodvergelijking

Het verband tussen de prijs en het aanbod (leveringsbereidheid) kunnen we omschrijven in een aanbodvergelijking: Qa = 50P - 50 waarbij

  Qa = aangeboden hoeveelheid

  P    = prijs

Vragen:

1. Wat is het aanbod bij een prijs van € 4?

• Qa = 50 x € 4 - 50 = 150 tosti's

2. Wat is het aanbod bij een prijs van € 3?

• Qa = 50 x € 3 - 50 = 100 tosti's
  

3. Wat is het aanbod bij een prijs van € 2?

• Qa = 50 x € 2 - 50 = 50 tosti's
  

4. Wat is het aanbod bij een prijs van € 1?

• Qa = 50 x € 1 - 50 = 0 tosti's

Prijs	Aanbod
€ 4
€ 3
€ 2
€ 1

Aanbodlijn

Aanbodvergelijking: Qa = 50P - 50

  Qa = hoeveelheid op de horizontale as

  P     = prijs op de verticale as

Prijs	Aanbod
€ 4	150
€ 3	100
€ 2	50
€ 1	0

Aanbodlijn

Aanbodvergelijking: Qa = 50P - 50

• om de aanbodlijn te tekenen, heb je minimaal 2 punten nodig
• de aanbodlijn is een stijgende lijn, er is een positief verband tussen de prijs (P) en de hoeveelheid (Qa), daarom staat er geen min (-) voor de prijs (P)
• LET OP: de prijs (P) staat op de verticale as (= oorzaak) en de hoeveelheid (Qa) op de horizontale as (= gevolg), in de wiskunde y = 50x - 50 is dat dus precies andersom!

Aanbodlijn

Beantwoord de volgende vragen aan de hand van de aanbodlijn links:

1. Hoeveel is het aanbod bij een prijs van € 4? 

• 150 tosti's

2. Hoeveel is het aanbod bij een prijs van € 2? 

• 50 tosti's

3. Wat is de prijs bij een aanbod van 100?

• € 3 per tosti

4. Wat is de prijs bij een aanbod van 225?

• € 5,50 per tosti

Les en Weektaak

• wat: stencil aanbodlijn tekenen in de les
• hoe: fluisterend overleg met buurman / buurvrouw mag
• hulp: buurman / buurvrouw of steek je vinger op
• tijd: tot 1 minuut voor einde les
• uitkomst: zo ver mogelijk
• klaar: ga verder met je weektaak opdracht 6.6 t/m 6.8 (pagina 76)

Week 50 (vanaf 8 december 2026)

Hoofdstuk 6. Markten

• terugblik vorige les (aanbod)
• opdracht 6.6 en 6.8 klassikaal bespreken
• leerdoelen
• instructie (marktevenwicht)
• weektaak: opdracht 6.9 t/m 6.12
  
  

Terugblik (aanbod)

Aanbodvergelijking: Qa = 50P - 50

• om de aanbodlijn te tekenen, heb je minimaal 2 punten nodig
• de aanbodlijn is een stijgende lijn, er is een positief verband tussen de prijs (P) en de hoeveelheid (Qa), daarom staat er geen min (-) voor de prijs (P)
• LET OP: de prijs (P) staat op de verticale as (= oorzaak) en de hoeveelheid (Qa) op de horizontale as (= gevolg), in de wiskunde y = 50x - 50 is dat dus precies andersom!

Opdracht 6.6 (pagina 76)

Opdracht 6.8 (pagina 76)

Leerdoelen H6. Markten

• Ik kan de begrippen concrete en abstracte markt uitleggen.
• Ik kan de begrippen consumenten en producenten uitleggen.
• Ik kan de begrippen goederen en diensten uitleggen.

• Ik kan het begrip betalingsbereidheid en leveringsbereidheid uitleggen.
• Ik kan een vraaglijn tekenen aan de hand van een vraagvergelijking, en een aanbodlijn aan de hand van een aanbodvergelijking.

• Ik kan de evenwichtsprijs en -hoeveelheid berekenen a.d.h.v. een vraag- en aanbodfunctie.
  
• Ik kan de maximale betalingsbereidheid en minimale leveringsbereidheid bepalen.
• Ik kan de totale omzet berekenen op een markt in het marktevenwicht.

Marktevenwicht

Beide vergelijkingen kunnen we in één grafiek tekenen om het marktevenwicht in de markt te vinden.

Qv = -50P + 250 (let op: vraaglijn is dalend!)
Qa = 50P  - 50 (let op: aanbodlijn is stijgend!)

Wat is de evenwichtsprijs, de evenwichts-hoeveelheid en de bijbehorende omzet?

• evenwichtsprijs van € 3
• evenwichtshoeveelheid van 100 stuks
• evenwichtsomzet van € 300

Marktevenwicht

Behalve tekenen, kun je het marktevenwicht ook berekenen:               Qv = -50P + 250

                                               Qa = 50P – 50
                                               Qv = Qa

•                       -50P + 250 = 50P – 50
• (+ 50)          -50P + 300 = 50P                    (+ 50)
• (+ 50P)                      300 = 100P                (+ 50P)
• (÷ 100)                        € 3 = P                         (÷ 100)
• Qv = -50 x € 3 + 250 = 100
• evenwichtsprijs = € 3
• evenwichtshoeveelheid = 100

Belangrijke termen

• Qv = -50P + 250             Qa = 50P – 50
• (dalend)                             (stijgend)

• maximale betalingsbereidheid = € 5
  
• (waar Qv = 0)
  

• evenwichtsprijs = € 3
  
• (waar Qv = Qa)
  

• minimale leveringsbereidheid = € 1
  
• (waar Qa = 0)

Omzet

Als je de evenwichtsprijs (P = € 3) en de  evenwichtshoeveelheid (Q = 100) hebt berekend, kun je de omzet in het marktevenwicht op de markt uitrekenen:

• omzet = P x Q
• P = € 3
• Q = 100
• omzet = € 3 x 100 = € 300

Les en Weektaak

• wat: opdracht 6.9 en 6.10 in de les
• hoe: fluisterend overleg met buurman / buurvrouw mag
• hulp: buurman / buurvrouw of steek je vinger op
• tijd: tot 1 minuut voor einde les
• uitkomst: zo ver mogelijk
• klaar: ga verder met je weektaak opdracht 6.9 t/m 6.12 (pagina 77 en 78)

Week 51 (vanaf 15 december 2025)

Hoofdstuk 6. Markten

• terugblik vorige lessen (markten)
• opdracht 6.11 klassikaal bespreken
• leerdoelen (markten)
• Praktijk Opdracht (PO)

Terugblik vorige les

• Qv = -50P + 250 (dalend)
• Qa = 50P – 50 (stijgend)

• maximale betalingsbereidheid = € 5
  
• (waar Qv = 0)
  

• evenwichtsprijs = € 3
  
• (waar Qv = Qa)
  

• minimale leveringsbereidheid = € 1
  
• (waar Qa = 0)

Opdracht 6.11 (BBQ-pakketten)

BBQ-pakketten: Qv = -20P + 600 en Qa = 20P – 200

a. Bereken de evenwichtsprijs en -hoeveelheid.

• Qv = Qa:                                       -20P + 600 = 20P - 200
• beide kanten -600:               -20P = 20P - 800
• beide kanten -20P :              -40P = -800
  
• beide kanten ÷ -40:               P = -800 ÷ -40 = € 20
• P = 20 invullen in Qv:            -20 x 20 + 600 = 200 of
• P = 20 invullen in Qa:            20 x 20 - 200 = 200

Opdracht 6.11 (BBQ-pakketten)

BBQ-pakketten: Qv = -20P + 600 en Qa = 20P – 200

b. Teken vraag- en aanbodlijn met evenwichtsprijs en -hoeveelheid.

• we weten het evenwicht: als P = 20, dan is Q = 200               (200, 20)
• vraaglijn: nog een lager punt kiezen: bijvoorbeeld P = 10
• Q_v = -20P + 600  → Q_v = -20 x 10 + 600 = 400                           (400, 10)
• aanbodlijn: nog een hoger punt kiezen: bijvoorbeeld P = 30
• Q_a = 20P – 200  → Q_a = 20 x 30 – 200 = 400                             (400, 30)

Opdracht 6.11 (BBQ-pakketten)

BBQ-pakketten: Qv = -20P + 600 en Qa = 20P – 200

c. Bereken de maximale betalingsbereidheid.

• grafiek aflezen: als prijs >  € 30  → dan geen vraag meer
• maximale betalingsbereidheid = € 30
• bereken prijs als vraag (Qv) = 0
• Qv = 0 invullen:                  0 = -20P + 600
• beide kanten +20P:        20P = 600 
• beide kanten ÷ 20:          P = 600 ÷ 20 = € 30

Opdracht 6.11 (BBQ-pakketten)

BBQ-pakketten: Qv = -20P + 600 en Qa = 20P – 200

d. Bereken de minimale leveringsbereidheid.

• grafiek aflezen: als prijs <  € 10  → dan geen aanbod meer
• minimale leveringsbereidheid = € 10 
• bereken prijs als aanbod (Qa) = 0
• Qa = 0 invullen:                 0 = 20P - 200
• beide kanten -20P:         20P = 200
• beide kanten  ÷ 20:         P = 200 ÷ 20 = € 10

Opdracht 6.11 (BBQ-pakketten)

BBQ-pakketten: Qv = -20P + 600 en Qa = 20P – 200

e. Bereken de omzet in het marktevenwicht.

• marktevenwicht P = € 20 en Q = 200
• omzet = P x Q = € 20 x 200 = € 4.000

f. Bereken de prijs bij een vraag van 400 BBQ-pakketten.

• grafiek aflezen: als prijs = € 10  → dan Qv = 400
• Qv = 400 invullen:                     400 = -20P + 600
• beiden kan -600 en ÷ 20:    -200 = -20P  → P = -200 ÷ -20 = € 10

Leerdoelen H6. Markten

Ik beheers de vraag van de markt als ik:

• de betalingsbereidheid kan uitleggen, en de maximale betalingsbereidheid kan berekenen
• een vraaglijn kan tekenen aan de hand van een vraagvergelijking

Ik beheers het aanbod van de markt als ik:

• de leveringsbereidheid kan uitleggen, en de minimale leveringsbereidheid kan berekenen
• een aanbodlijn kan tekenen aan de hand van een aanbodvergelijking

Ik beheers het marktevenwicht als ik:

• de evenwichtsprijs en -hoeveelheid kan berekenen a.d.h.v. een vraag- en aanbodfunctie
• de totale omzet berekenen op een markt in het marktevenwicht

Praktijk Opdracht (PO)

Twee opdrachten over Vraag en Aanbod en een feedback daarop:

1. Opdracht 1. Supermarkt
   
2. Opdracht 2. Arbeidsmarkt
   

Zie Magister / ELO / Opdrachten

Je maakt het PO in groepjes van 2 personen. Je beantwoordt de vragen volledig en in eigen woorden, plagiaat is een onvoldoende! Tijdens de lessen komt er steeds een stukje informatie bij dat je nodig hebt voor je PO.

Praktijk Opdracht (PO)

• Je levert 1 netjes Word document in (zie Magister / ELO / Opdrachten).
  
• Het is voldoende als 1 lid van je groepje de opdracht inlevert. Overleg goed wie dit doet!
  
• Het PO telt 1x mee en wordt beoordeeld op kwaliteit, originaliteit en het proces.
  
• Maak er één geheel van (dus niet simpelweg je antwoord typen onder de vraag in het opdrachtendocument).
• Voeg een voorkant toe en zorg voor een goede opmaak.
  
• Antwoord met hele zinnen en laat berekeningen zien.
  
• Voeg afbeeldingen toe.
  
• Zet alle namen van je groepsleden in de bestandsnaam + je klas.
  

Les en weektaak

• wat: bouwsteen 6.1 a. t/m d. (pagina 87) in de les
• hoe: fluisterend overleg met buurman / buurvrouw mag
• hulp: buurman / buurvrouw of steek je vinger op
• tijd: tot 1 minuut voor einde les
• uitkomst: zo ver mogelijk
• klaar: ga verder met je weektaak (PO)

Week 4 (vanaf 19 januari 2026)

Hoofdstuk 6. Markten

• terugblik vorige lessen (markten)
• quizje (markten)
• leerdoelen (goederen en arbeidsmarkt)
• instructie (goederen en arbeidsmarkt +
  

       VWO: arbeidsproductiviteit en verschuiven vraag- en aanbodlijn)

• weektaak: opdracht 6.15, 6.16, 6.18, 6.24 en 6.26 +
  

       VWO: 6.19, 6.20, 6.21, 6.30 en 6.31

Terugblik vorige les

• Qv = -50P + 250 (dalend)
• Qa = 50P – 50 (stijgend)

• maximale betalingsbereidheid = € 5
  
• (waar Qv = 0)
  

• evenwichtsprijs = € 3
  
• (waar Qv = Qa)
  

• minimale leveringsbereidheid = € 1
  
• (waar Qa = 0)

Leerdoelen H6. Markten

Ik beheers de vraag van de markt als ik:

• de betalingsbereidheid kan uitleggen, en de maximale betalingsbereidheid kan berekenen
• een vraaglijn kan tekenen aan de hand van een vraagvergelijking

Ik beheers het aanbod van de markt als ik:

• de leveringsbereidheid kan uitleggen, en de minimale leveringsbereidheid kan berekenen
• een aanbodlijn kan tekenen aan de hand van een aanbodvergelijking

Ik beheers het marktevenwicht als ik:

• de evenwichtsprijs en -hoeveelheid kan berekenen a.d.h.v. een vraag- en aanbodfunctie
• de totale omzet berekenen op een markt in het marktevenwicht

Welke variabele staat bij vraag & aanbod op de horizontale as?

1. prijs (p)
2. hoeveelheid (q)

Hoe loopt de vraaglijn over het algemeen?

1. stijgend
2. dalend
3. horizontaal
4. verticaal

De vraagfunctie van appels is Qv = -100p + 850 en
de aanbodfunctie van appels is Qa = 200p - 50.

Wat is de maximale betalingsbereidheid?

1. € 0,25
2. € 1
3. € 8,50
4. € 10

De vraagfunctie van appels is Qv = -100p + 850 en
de aanbodfunctie van appels is Qa = 200p - 50.

Wat is de minimale leveringsbereidheid?

1. € 0,25
2. € 1
3. € 8,50
4. € 10

Welke situatie doet zich bij vraag & aanbod voor in het marktevenwicht?

1. Qa < Qv
2. Qa = Qv
3. Qa > Qv
4. Qa ≠ Qv

De vraagfunctie van appels is Qv = -100p + 850 en
de aanbodfunctie van appels is Qa = 200p - 50.

Wat wordt de evenwichtsprijs?

1. € 1
2. € 2
3. € 3
4. € 4

De vraagfunctie van appels is Qv = -100p + 850 en
de aanbodfunctie van appels is Qa = 200p - 50.

Wat wordt de evenwichtshoeveelheid?

1. 400 appels
2. 450 appels
3. 500 appels
4. 550 appels

De vraagfunctie van appels is Qv = -100p + 850 en
de aanbodfunctie van appels is Qa = 200p - 50.

Wat wordt de omzet in het marktevenwicht?

1. € 1500
2. € 1650
3. € 1750
4. € 1950

Leerdoelen H6. Markten

• Ik kan het verschil tussen primaire en luxe goederen uitleggen.
• Ik kan de vraag en het aanbod op de arbeidsmarkt beschrijven en berekenen.
• Ik kan de arbeidsproductiviteit berekenen (alleen VWO!).
• Ik kan beredeneren wanneer de vraaglijn naar links of naar rechts verschuift.
  
• Ik kan beredeneren wanneer de aanbodlijn naar links of naar rechts verschuift.

Primaire en luxe goederen

• Primaire behoeften          basisbehoeften waar je niet zonder kunt om te  leven (grafiek 1)

• Secondaire behoeften    overige behoeften die het leven leuker of makkelijker maken

       - normale behoeften

       - luxe behoeften (grafiek 2)

Arbeidsmarkt

De arbeidsmarkt is een abstracte markt van vraag (werkgelegenheid) en aanbod (beroepsbevolking).

Arbeidsmarkt

Werkgelegenheid

• het aantal banen dat gevraagd wordt op de arbeidsmarkt en bestaat uit:

1. werkzame personen in loondienst (werknemers)
2. zelfstandigen
3. vacatures

Beroepsbevolking

• het aantal personen tussen 15 en 75 jaar die willen en kunnen werken: zij bieden arbeid aan op de arbeidsmarkt, en bestaat uit:

1. werkzame personen in loondienst (werknemers)
2. zelfstandigen
3. geregistreerde werklozen

Vraag en aanbod

Beroepsbevolking = werkenden (personen in loondienst) + zelfstandigen + werklozen

Werkgelegenheid  = werkenden (personen in loondienst) + zelfstandigen + vacatures

Oefenopdracht

Aantal inwoners                      15.500.000
Inwoners van 15-65 jaar      11.000.000
Werknemers in loondienst  4.000.000
Zelfstandigen                             1.600.000
Vacatures                                         125.000 
Werklozen                                       400.000 

1. Bereken de vraag naar arbeid (werkgelegenheid).

• werkgelegenheid = 4.000.000 + 1.600.000 + 125.000 = 5.725.000

2. Bereken het aanbod van arbeid (beroepsbevolking).

• werkgelegenheid = 4.000.000 + 1.600.000 + 400.000 = 6.000.000

Arbeidsproductiviteit (alleen VWO)

Arbeidsproductiviteit is de productie(waarde) per persoon in een bepaalde periode. Kan dus in aantal zijn of in € !

 

Voorbeeld

In de bakkerij worden per week 250 taarten

gebakken door 10 banketbakkers.

Wat is de arbeidsproductiviteit per week?

• arbeidsproductiviteit = 250 / 10 = 25 taarten

ArbeidsProductiviteit=​Werkgelegenheid​​Productie(Waarde)​​

Vraagfactoren (alleen VWO)

• Verschuiving langs de vraaglijn:

        1. prijs (p)

• Verschuiving van de vraaglijn (zie figuur rechts)

       2. inkomen (van de consumenten)
       3. bevolkingsomvang (aantal consumenten)
       4. behoefte (voorkeur van de consumenten)
       5. prijzen van substitutie (vervangende) goederen
       6. prijzen van complementaire (aanvullende) goederen

Bij de vraaglijn neem je altijd aan dat alle andere vraag factoren (dan de prijs) die de vraag beïnvloeden niet veranderen (gelijk blijven) = ceteris paribus voorwaarde, alleen de prijs wijzigt!

Vraagfactoren (alleen VWO)

Stel: er is een verschuiving op de vraaglijn naar links.

Wat is hier de oorzaak van?

• prijsstijging

Wat is hier het gevolg van?

• de vraag daalt

Vraagfactoren (alleen VWO)

Stel: er is een verschuiving op de vraaglijn naar rechts.

Wat is hier de oorzaak van?

• prijsdaling

Wat is hier het gevolg van?

• de vraag stijgt

Vraagfactoren (alleen VWO)

Stel: er is een verschuiving van de vraaglijn naar rechts.

Wat kunnen hier de oorzaken van zijn?

• stijging inkomen
• stijging bevolkingsomvang
• stijging behoeften en voorkeuren
• prijsstijging substitutie goed
• prijsdaling complementair goed

Wat is hier het gevolg van?

• de vraag stijgt

Vraagfactoren (alleen VWO)

Stel: er is een verschuiving van de vraaglijn naar links.

Wat kunnen hier de oorzaken van zijn?

• daling inkomen
• daling bevolkingsomvang
• daling behoeften en voorkeuren
• prijsdaling substitutie goed
• prijsstijging complementair goed

Wat is hier het gevolg van?

• de vraag daalt

Vraagfactoren (oefening alleen VWO)

1. Wat gebeurt er met de vraag naar Russische auto's als de bevolking van Rusland afneemt?             

• de vraag naar Russische auto's daalt
• de vraaglijn verschuift naar links

2. ... en als de autoprijs in Rusland is verdubbeld door het ontbreken van onderdelen?

• de vraag naar Russische auto's daalt
• de vraaglijn verschuift niet

3. ... en als door een overvloedig aanbod van Russische auto's de prijs sterk is gedaald?

• de vraag naar Russische auto's stijgt
• de vraaglijn verschuift niet

4. ... en als het inkomen van de Russen is gestegen met 20%?

• de vraag naar Russische auto's stijgt
  
• de vraaglijn verschuift naar rechts

5. ... en als de Russen liever chique Mercedessen in Duitsland kopen?

• de vraag naar Russische auto's daalt
  
• de vraaglijn verschuift naar links

Aanbodfactoren (alleen VWO)

• Verschuiving langs de aanbodlijn:

       1. prijs (p)

• Verschuiving van de aanbodlijn (zie figuur rechts):

       2. productiekosten per stuk (kostprijs)
       3. aantal aanbieders

Bij de aabodlijn neem je altijd aan dat alle andere aanbodactoren (dan de prijs) die het aanbod beïnvloeden niet veranderen (gelijk blijven) = ceteris paribus voorwaarde, alleen de prijs wijzigt!

Les en weektaak

• wat: opdracht 6.18 (pagina 79) en 6.26 (pagina 83) in de les
• hoe: fluisterend overleg met buurman / buurvrouw mag
• hulp: buurman / buurvrouw of steek je vinger op
• tijd: tot 1 minuut voor einde les
• uitkomst: zo ver mogelijk
• klaar: ga verder met je weektaak: opdracht 6.16, 6.17, 6.18, 6.24 en 6.26 + VWO: 6.19, 6.20, 6.21, 6.30 en 6.31

Magister (ELO bronnen)

Al jullie lesmateriaal economie staat online op:

Magister / ELO / Bronnen / Gedeelde documenten / 2526_H3A3_ECOBECO

Begrippenlijst (LWEO)

De uitleg van alle begrippen staan online op:

LWEO / Leerlingen / Economie / Onderbouw /

Lesbrief Kopen en Werken (4e druk) / Hoofdstuk / Begrippenlijst

Proefwerk

Wat: BTW (paragraaf 1.4.3) en Markten (hoofdstuk 6)

Wanneer: vrijdag 23 januari 7e uur (papier) 

Inhoud: 1 meerkeuzevragen (1 punt) en 14 open vragen (24 punten)

Opgaven (onderwerpen):

1. BTW (vooruit- en terugrekenen, inclusief en exclusief BTW)
2. vraag & aanbod (o.a. vraaglijn, aanbodlijn, evenwicht, marktomzet en overschot)
3. markt (o.a. evenwichtsprijs, evenwichtshoeveelheid, maximale betalingsbereidheid en minimale leveringsbereidheid berekenen en vraag- & aanbodlijn tekenen)
4. arbeidsmarkt (o.a. beroepsbevolking, werkgelegenheid, werkzame personen in loondienst, zelfstandigen, werklozen en vacatures berekenen)

Opdracht 6.18

Opdracht 6.26